Cuốn sách tập hợp các báo cáo khoa học và tư liệu mới của những cây bút sử học, nghiên cứu uy tín: Nguyễn Đình Đầu, Nguyễn Nhã, Lê Minh Nghĩa, Từ Đặng Minh Thu, Vũ Quang Việt về vấn đề tranh chấp trên biển Đông giữa các nước và nhất là chứng minh chủ quyền Việt Nam với hai quần đảo này trước luật pháp và công ước biển quốc tế. Cuốn sách cũng đưa ra những góc nhìn, thái độ của giới nghiên cứu về một vấn đề thời sự “nhạy cảm” của đất nước.

Ông Nguyễn Nhã lấy chính tài liệu của Trung Quốc là những bản đồ và đời Nguyên đến Minh, Thanh chứng minh trong lịch sử, Tây Sa (Hoàng Sa) và Nam Sa (Trường Sa) chưa bao giờ thuộc về người Trung Quốc. Ngay cả sau sự kiện 1.1974 Trung Quốc dùng vũ lực chiếm đóng ở đảo Hoàng Sa, nhiều nhà khảo cổ người Hoa đến đây tham quan, khai quật nhiều cổ vật để nhằm xác định chủ quyền thuộc về Trung Quốc nhưng trái lại, những gì tìm được càng chứng minh đây là đảo của nước Việt Nam.

Nghiên cứu dày công, nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Đầu trích dẫn về những chuyến vượt biển của thái giám Trịnh Hoà đầu thế kỷ 15 và tiếp đó là ghi chép rời rạc của nhà hàng hải Bồ Đào Nha Vasco De Gama (1469 – 1524), những bản đồ biển Đông của người Bồ Đào Nha về sau đều cho thấy Hoàng Sa thuộc chủ quyền Việt Nam. Có thể thấy rằng, chứng cứ lập luận chứng minh hai đảo này thuộc về người Trung Quốc rất yếu, thiếu cơ sở khoa học (kẻ mạnh thì không cần đến sự thuyết phục của những lập luận, lẽ phải!?) Những tranh chấp “va chạm” xoay quanh vấn đề lãnh hải, đảo của Trung Quốc với các nước láng giềng trên biển Đông không chỉ diễn ra với

Việt Nam mà còn với các nước lân cận: Philippines, Malaysia, Indonesia…

Nhìn lại những mốc sự kiện sẽ dễ dàng thấy rằng, biến động chính trị, lịch sử Việt Nam hiện đại ít nhiều “tạo điều kiện” để Trung Quốc vói tay ôm hai quần đảo này về phía mình. Sự kiện trung tuần tháng giêng 1974 là một ví dụ rõ ràng nhất.

Cuốn sách đưa ra được bối cảnh và cục diện tranh chấp khá cụ thể từ đó đứng trên cơ sở luật pháp quốc tế, ông Từ Đặng Minh Thu (tiến sĩ luật, đại học Sorbonne) và tiến sĩ Vũ Quang Việt (nguyên chuyên viên thống kê Liên hiệp quốc) phân tích cho thấy việc đưa vấn đề tranh chấp Trường Sa - Hoàng Sa vừa qua ra toà án quốc tế và tác động đến dư luận thế giới là việc cần làm sớm vì để lâu sẽ ảnh hưởng đến hoà bình Đông Nam Á và toàn cầu.

Cuốn sách còn có ba phần phụ lục ghi chép biên niên về hành động của Trung Quốc ở Hoàng Sa và Trường Sa, tuyên bố về ứng xử các bên ở biển nam Trung Hoa và bài phỏng vấn ông Vũ Dũng (thứ trưởng bộ Ngoại giao Việt Nam) về vấn đề biên giới lãnh thổ. Bài phỏng vấn cung cấp nhiều thông tin về những “vùng nóng biên giới” khác như thác Bản Giốc và các tỉnh biên giới phía Bắc, giáp Trung Quốc.

Một cuốn sách hơi mỏng, nhưng nghiêm túc và có thái độ, trách nhiệm của những nhà nghiên cứu; rất cần đọc đối với những người quan tâm đến vấn đề Trường Sa, Hoàng Sa bằng chiều sâu, sự hiểu biết chứ không dừng lại ở bề nổi của tính sự kiện và những xúc cảm nhất thời. Cuốn sách này cần dịch in song ngữ hoặc dịch ra tiếng Anh, tiếng Trung Quốc để “giải quyết” tốt hơn vấn đề chính mà nó đề cập trong bối cảnh hiện thời.

Nguyễn Vĩnh Nguyên