Ông lâm bệnh ở Kazan (Nga), khi kênh truyền hình "Nước Nga" đang quay bộ phim tài liệu Và một ngày dài hơn thế kỷ chuẩn bị cho sinh nhật 80 tuổi của ông tháng 12 tới đây. Dự kiến ông sẽ tới một ngôi làng Tatar, nơi chôn cất cụ cố ngoại của Aitmatov, nhưng giữa đường ông bị mệt nên được đưa sang Đức.

Aitmatov giã từ thế giới đúng vào năm mà quê hương Kyrgystan của ông chọn là “Năm Aitmatov”. Tại Thổ Nhĩ Kỳ, một Ủy ban vừa được thành lập để tiến cử ông là ứng viên cho giải Nobel văn học.

Các tác phẩm của ông đã được dịch ra 150 thứ tiếng, trong đó nhiều tác phẩm đã được đưa vào các chương trình phổ thông không chỉ ở Liên Xô (cũ), mà còn ở nhiều nước trên thế giới. Ở Việt Nam, Người thầy đầu tiên của ông đã làm thổn thức bao thế hệ học trò say mê văn học Nga. Trong khi tại Đức, tác phẩm Jamilia (từng bị một quan chức trong Hội nhà văn Liên Xô khi đó chi trích là "bênh vực cho lối sống phi đạo đức") được đưa vào chương trình trung học. Những tác phẩm của ông còn in dấu trong lòng thế giới có thể kể: Chuyện núi đồi và thảo nguyên, Cây phong non trùm khăn đỏ, Và một ngày dài hơn thế kỷ, Đoạn đầu đài…

Chingiz Aitmatov sinh năm 1928 tại làng Sheker ở Kirghistan, gần biên giới với Kazakhstan. Aitmatov từng làm cho tờ “Sự thật”, lãnh đạo Hội nhà văn Liên Xô và đoạt giải thưởng Lênin.

Aitmatov viết bằng hai thứ tiếng Nga và Kyrgyzia, bắt đầu xuất bản từ năm 1952. Đỉnh cao trong sự nghiệp chính trị của ông là vào năm 1990, khi ông được bổ nhiệm làm cố vấn văn hóa của Hội đồng tổng thống Goorbatrev. Cũng trong năm này, ông là Đại sứ Xô viết tại Luxembourg. Từ 1995, ông là đại biểu Quốc hội Kyrgystan độc lập, Đại sứ của Kyrgystan tại Bỉ, Hà Lan, và là đại diện nước ông tại UNESCO, EU và NATO.

Vinh quang đầu tiên đến với ông nhờ tác phẩm Jamilia được đích thân nhà thơ Louis Aragon dịch sang tiếng Pháp và gọi đây là “thiên truyện tuyệt nhất về tình yêu” - mà Aitmatov hoàn tất sau khi kết thúc khóa học ở trường viết văn Goorki năm 1958.

Các truyện ngắn, truyện vừa, tiểu thuyết và kịch của ông thấm đẫm những vấn đề của chính quyền Xô Viết, sự hủy diệt của thiên nhiên và mâu thuẫn thế hệ. Nếu thập niên 1970, ông đắm mình trong chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa thì sau đó, ông ngày càng bị mê hoặc bởi các nhân vật thần thoại trong các truyền thuyết Kyrgyzia. Bước ngoặc trong sự nghiệp sáng tác của ông là Đoạn đầu đài, trở thành biểu tượng cho một trong những tác phẩm văn học thời cải tổ.

Sau khi Liên Xô sụp đổ năm 1991, ông tìm được độc giả mới ở phương Tây nhất là ở Đức. Một trong những tác phẩm cuối cùng của ông là Núi sụp, in ở Matxcova năm 2006, giành được nhiều giải thưởng ở Nga và Kyrgystan.

Nước Nga đã bày tỏ nỗi tiếc thương sâu sắc trong điện chia buồn của Tổng thống Nga Dmitry Medvedev và thủ tướng Vladimir Putin. "Đây là tổn thất lớn không sao bù đắp được cho tất cả chúng ta. Chingiz Aitmatov luôn ngự trị trong ký ức của chúng ta như một nhà văn vĩ đại, một nhà tư tưởng, một trí thức và một nhà nhân văn", thủ tướng V. Putin viết trong điện chia buồn.

Nhà văn sẽ được an táng vào 14-6 tại Nghĩa trang Ata Beit thuộc làng Chon Tash, không xa thủ đô Bishkek. Nghĩa trang này cũng là nơi cha ông - một cán bộ Đảng - vừa được cải táng sau 60 năm bị xử bắn và chôn trong một nấm mộ tập thể thời Stalin.

DUY VĂN (Theo RIA Novosti, Interfax, IHT, Sự thật Komsomol)